به تمام روش ها و مهارت هایی که مسیر یادگیری ما را کوتاه تر می کنند و همچنین میزان یادگیری و کیفیت یادآوری را افزایش می دهند، مهارت های آموزشی می گویند. در این بخش می خواهم راجب مهارت های اولیه ی آموزشی باهاتون حرف بزنم.
همونطور که در مقدمه به این موضوع اشاره کردم، اولین نیاز یک داوطلب داشتن هدفی روشن و واضح است. هدفی که تمام جزئیات در آن مشخص شده باشد. مثلا اینکه در چه دانشگاهی، در چه رشته ای و با چه حدود رتبه ای قرار است وارد دانشگاه بشوید. برای پیدا کردن چنین هدفی ملاک اولیه ی شما باید علاقه باشد، فقط علاقه. ولی این علاقه باید پشتوانه ای از علم هم داشته باشد.
در سال های گذشته این مورد بسیار دیده شده که بدون شناخت کامل از رشته ای برخی داوطلبان به آن (و یا شاید فقط به نام و عنوانش) علاقه مند شده ولی با ورود به دانشگاه متوجه این اشتباه خود می شوند. هر چند که خیلی دیر شده برای این پشیمانی و خیلی ها به ناچار تا آخر این مسیر خواهند رفت.
پس با اولویت قرار دادن علاقه با پشتوانه ای از شناخت و معرفت، رشته و هدفتان رو واضح و روشن مشخص کنید. این هدف را بر روی کاغذی با بهترین خط و زیباترین رنگ ها بنویسید و این کاغذ را در محلی که همیشه جلوی چشمتان است قرار بدهید. این مکان باید طوری باشد که هر روز بعد از بیدار شدن و هر شب پیش از خوابیدن این نوشته و کاغذ را ببینید. دلیل این موضوع را به زودی و در بخش انگیزشی توضیح خواهم دارد.
با داشتن هدفی که رسیدن به آن برایتان مهم باشد، هیچوقت خسته نمی شوید و همیشه با قدرت به مطالعه ی خودتان ادامه می دهید.
در هر فرآیندی در زندگی باید برنامه ریزی داشته باشیم. برنامه ریزی شروع حرکت شما در هر مرحله ی زندگیست. یکی از تفاوت های انسان های موفق با سایرین دقیقا همین موضوع است.
به چند دلیل سال سوم و مخصوصا چهارم دبیرستان از اهمیت دوچندانی برخوردار است و به دلیل این اهمیت نیاز خیلی بیش تری به برنامه ریزی دارد. دلیل اول، «حجم بالای مباحث» است که در آزمون سراسری از آن ها سوال طرح می شود. پس داوطلب باید با برنامه ای منسجم در این مسیر قدم بردارد و طوری به این مباحث تسلط پیدا کند که در زمان برگزاری آزمون سراسری با مشکلی مثل عدم یادآوری مطالب روبرو نشود.
موضوع بعدی که این آزمون را از سایر آزمون های علمی زندگی مستثنا می کند بحث «رقابتی متفاوت» است. همیشه در آزمون ها و امتحان هایی تا کنون شرکت کرده اید سقفی برای موفقیت وجود داشته است. یعنی بیش ترین میزان نمره ی شما در امتحان هایی نهایی 20 بوده در صورتی که در آزمون سراسری چنین سقفی تعریف نمی شود. به عبارت دیگر آزمون سراسری، آزمونی قیاسی است. بدین معنی که برای تشخیص میزان موفقیت یک داوطلب در آزمون سراسری، درصد های او را با سایر شرکت کنندگان مقایسه می کنند. سابقه داشته است که داوطلبی با حدود 30سوال غلط و نزده جز 10نفر اول آزمون سراسری شده باشد.
دلیل سوم و آخر تفاوت آزمون سراسری با سایر آزمون ها، دخیل بودن نتیجه ی آن در «سرنوشت و زندگی آینده ی شما» است. البته نه به معنای اینکه اگر کسی در آزمون سراسری موفق ظاهر نشود در زندگی هم از موفقیت جا خواهد ماند، بلکه فقط تاثیر به سزایی دارد که میزان موفقیت شما و سرعت رسیدن به آن را تحت تاثیر خودش قرار می دهد.
بعد از بررسی دلایل اهمیت برنامه ریزی، نوبت به بررسی اصول صحیح برنامه ریزی درسی می رسد. در 7 بخش و به طور خلاصه به بررسی این اصول می پردازم و بعد از آن نوبت به تعریف گام هایی برای رسیدن به برنامه ای ایده آل خواهد رسید.
یک اصل ثابت شده در آزمون سراسری مبنی بر «تعادل مطالعاتی» وجود دارد که به ما می گوید هر قدر پراکندگی درصد های ما در آزمون سراسری کم تر باشد، رتبه ی بهتری را بدست می آوریم. بنابراین همه دروس باید طوری مطالعه بشوند که میزان پاسخ گویی ما به آن ها دارای کم ترین واریانس باشد. برای اینکه این اصل را رعایت کنیم چه راه حلی دارید؟
به دو مثال زیر توجه کنید و درصدهای این دو داوطلب را با هم مقایسه کنید:
دانش آموز A: ریاضیات: 55%، فیزیک: 45%، شیمی: 55%، ادبیات: 55%، عربی: 71%، دینی: 70%، زبان: 20% – رتبه: 3676
دانش آموز B : ریاضیات: 72% ، فیزیک: 18%، شیمی: 60%، ادبیات: 60%، عربی: 75%، دینی: 45%، زبان: 74% – رتبه: 5085
همانطور که می بینید داوطلب B تنها در دو درس فیزیک و دینی نسبت به داوطلب A درصد کم تری را دارد ولی رتبه های آن دو میزان اهمیت تعادل مطالعاتی و همچنین کم بودن پراکندگی بین درصدها را به خوبی نشان می دهد.
دانشمندان و محققان به این نتیجه رسیدن که ابتدا و انتهای هر «بازه ی زمانی مطالعه» دارای بیش ترین میزان یادگیری و یادآوری است. یعنی اگر داوطلبی 5 ساعت متوالی به مطالعه بپردازد دارای 2 زمان حداکثر یادگیری و یادآوری خواهد بود و اگر داوطلبی همین حجم مطلب را در 4 واحد 75 دقیقه ای مطالعه کند دارای 8 زمان حداکثر یادگیری و یادآوری است. بنابراین پیشنهاد من به شما بنا بر آهنگ زمانی مطالعه، داشتن واحد های 75 دقیقه ای و بین هر واحد مطالعاتی 15 دقیقه استراحت است.
با توجه به اصل بالا، به عنوان مثال ساعت های مطالعه ی یک داوطلب در روزهای تعطیل بصورت زیر خواهد بود:
«واحد اول از ساعت 8 الی 9:15، واحد دوم از ساعت 9:30 الی 10:45، واحد سوم از ساعت 11 الی 12:15، واحد چهارم از ساعت 12:30 الی 13:45، واحد پنجم از ساعت 16 الی 17:15، واحد ششم از ساعت 17:30 الی 18:45، واحد هفتم از ساعت 19:15 الی 20:30، واحد هشتم از ساعت 21:30 الی 22:45.»
نکته اول: داوطلب از ساعت 13:45 الی 16 زمان دارد به کارهای روزمره زندگی از جمله نهار، نماز و همچنین خواب بپردازد.
نکته دوم: ساعت 20:30 الی 21:30 را برای صرف شام و همچنین خواندن نماز در نظر گرفته شده است.
در آزمون سراسری یک داوطلب رشته ریاضی باید به سوالات 7 نوع درس مختلف، همزمان و در کنار هم، پاسخ بدهد. بنابراین ذهنش باید طوری تربیت شده باشد که توانایی انتقال یا شیفت ذهنی را داشته باشد. در اصل سوم و یا اصل «تنوع مطالعاتی» وظیفه ی ما ترتیب ذهنمان است. به این صورت که می بایست در یک روز حداقل 3 عنوان درس مختلف را مطالعه کنیم تا ذهنمان برای شیفت مطالب در سر جلسه ی آزمون سراسری تربیت بشود.
2 نکته ی بسیار مهم را در قالب اصل چهارم یعنی اصل «ترتیب مطالعه ی دروس» باید به شما دوستان عزیز بگویم. اول اینکه نباید دروس اختصاصی را با هم و دروس عمومی را با هم و پشت سر هم خواند. پیشنهاد من به شما برای برنامه ریزی رعایت ترتیب «اختصاصی، اختصاصی، عمومی، اختصاصی» و یا «اختصاصی، عمومی، اختصاصی، عمومی» است.
دوم هم اینکه درس هایی که به آن ها علاقه ندارید را نباید در ابتدا و انتهای واحدهای مطالعاتی قرار بدهید. اگر این درس ها را در ابتدا و انتهای واحدهای مطالعاتی قرار بدهید امکان مطالعه نکردنشان زیاد خواهد شد. در صورتی که اگر در میان واحدهای مطالعاتی دیگر قرار بگیرند شما به اندازه ی کافی گرم شده اید که تن به مطالعه ی چنین دروسی بدهید! پیشنهاد می کنم برای شروع واحدهای مطالعاتی و یا پایان دادن به مطالعه از درس هایی استفاده کنید که میزان علاقه ی شما به آن ها زیادست.
تا حالا شده است که به دلیل نرسیدن به برنامه ی مطالعاتی با خود گفته باشید که «امروز که نشد! از فردا می خونم!»…؟ حتما چنین اتفاقی در سال های گذشته برای شما افتاده است. اصل پنجم با نام «واحد جبرانی» برای جلوگیری از چنین اتلاف زمانی به وجود آمده است.
در این اصل ما باید 10% از کل ساعت مطالعه ی هفتگی را به واحدهای جبرانی اختصاص بدهیم که در صورت عدم مطالعه ی واحدهای دیگر، آن ها را به این واحدها انتقال بدهیم. در صورتی که همه ی واحدها در سر جای خودشان مطالعه بشوند، می توانیم در واحدهای جبرانی به تقویت درس هایی که در آن ها ضعیف هستیم بپردازیم.
«مطالعه درس روز در همان روز» مهم ترین اصل مطالعاتی برای دانش آموزان سال سوم، چهارم و فارغ التحصیلانی است که در کلاس های کنکور شرکت می کنند. یادتان باشد که به عنوان مثال در روش مطالعه دروس تمرینی مثل دیفرانسیل مهم ترین کار شما تست زنی به شیوه ی آموزشی خواهد بود و حتما می دانید که برای تست زنی باید به مطالب درسی تا حد زیادی تسلط پیدا کرده باشید. اگر درسی که به شما تدریس شده را در همان روز تدریس در منزل مطالعه کنید، با سرعت خیلی بیش تری به این حد از تسلط می رسید که بتوانید شروع به تست زنی کنید و این یعنی سبقت!
و در نهایت به اصلی می رسیم که برای همه ی شما عزیزان به شدت خوشایند است! «خواب و استراحت» هم امر بسیار مهمی است که برخی موارد به طور نامحسوسی اثرات مخربی به همراه خواهد داشت. دانش آموزانی داشته ام که کم می خوابیدند و چون صبح ها سرحال از خواب بلند می شدند فکر می کردند که همه چی رو به راه است! در صورتی که این کم خوابی تا حد زیادی ولی نامحسوس بر میزان یادگیری و تمرکز و دقت شما در هنگام مطالعه اثرات منفی خواهد گذاشت. به طور طبیعی برای سن شما، متخصصان 6 الی 8 ساعت خواب تعریف کرده اند. پیشنهاد من این است که حداقل 5 ساعت از این مقدار به صورت متوالی و در شب باشد.
همه ی شما باید در هر هفته یک نیم روز (6 ساعت) را به تفریح و استراحت اختصاص دهید و به هر کاری که از آن لذت می برید بپردازید. این 6 ساعت را اتلاف زمان ندانید و به چشم دورخیزی برای شروع هفته ی آینده به آن نگاه کنید.
برای داشتن برنامه ای مورد تایید متخصصان مطالعه و یادگیری گام های زیر را به دقت و همانطور که خواسته شده، و نه همانطور که دوست دارید، انجام بدید:
گام صفرم: استراتژی کلی خود را مشخص کنید. شما مباحث درسی که در آزمون سراسری به آن ها نیازمندید را باید با یک برنامه ی کلی و دقیق جلو ببرید که هیچ مبحثی جا نماند. یکی از استراتژی های زیر را انتخاب کرده و تا آخرین روز با آن پیش بروید:
1) مطالعه همگام با دبیر: در این حالت شما پس از تدریس هر درس توسط دبیر، آن درس را در واحدهای مطالعاتی خود قرار داده و شروع به مطالعه خواهید کرد.
2) مطالعه همگام با برنامه ی آزمون آزمایشی: در این روش شما زمانی مباحث را مورد مطالعه قرار می دهید که محدوده بندی آزمون آزمایشی پیش روی شما به آن مبحث رسیده باشد.
3) مطالعه همگام با برنامه ی مشاور: اگر مشاوری زبده و متخصص و قابل اعتماد می شناسید می توانید استراتژی درسی خود را به او بسپارید و با برنامه ای که او مشخص می کند درس بخونید.
گام اول: میزان مطالعه ی هفتگی خود را مشخص کنید.
مثلا مشخص کنید که در روز شنبه چند ساعت توانایی مطالعه دارید. مثلا با خود بگویید که ساعت 14 از مدرسه تعطیل می شوم و بنابراین می توانم راس ساعت 16 شروع کنم و تا ساعت 23 ادامه دهم. پس 7 ساعت می توانم مطالعه کنم. این کار را برای سایر روزهای هفته نیز انجام دهید.
گام دوم: میزان استراحت و واحدهای جبرانی را از مقدار بدست آمده کم کنید.
ابتدا 6 ساعت از مجموع زمان مطالعه را برای تفریح هفتگی کم کنید و بعد از آن 10% باقی مانده را برای واحدهای جبرانی محاسبه و سپس آن را از مقدار بدست آمده در مرحله قبل کم کنید.
گام سوم: درس هر روز را در همان روز قرار دهید.
جدول برنامه ریزی را جلوی خود قرار دهید و درس هر روز را با رعایت اصول «مطالعه درس روز در همان روز» و «ترتیب مطالعه ی دروس» در جدول و در همان روز قرار دهید.
گام چهارم: خانه های خالی و باقی مانده جدول را با استفاده از اصل «تعادل مطالعاتی» پر کنید.
به عنوان مثال برای داوطلبی که رشته ی دانشگاهی هدفش در زیرگروه 1 رشته ی علوم ریاضی قرار دارد، هر درس دارای ضریب زیر می باشد:
ادبیات: 4، عربی: 2، دینی: 3، زبان انگلیسی: 2، ریاضی: 12، فیزیک: 9، شیمی: 6. (برای اطلاع از ضریب دروس در سایر رشته ها و همچنین در زیرگروه های مختلف به بخش اطلاعات و آمار مراجعه کنید.)
بنابراین مجموع ضرایب دروس این داوطلب برابر 38 خواهد بود که با با استفاده از یک جدول تناسب ساده می توان میزان مطالعه مطلوب هر درس را برای او پیدا کرد.
| ساعت مطالعه ی کل | مجموع ضرایب |
| 45 | 38 |
| X | 4 |
| ساعت مطلوب مطالعه ادبیات | ضریب درس ادبیات |
برای سایر دروس هم با قرار دادن ضریب در جدول تناسب بالا می توان به میزان مطالعه مطلوب دست پیدا کرد.
بعد از پیدا شدن میزان مطالعه مطلوب هر درس می بایست این اعداد را به تعداد واحد تبدیل کنیم. در نظر داشته باشید که مدت زمان یک واحد 75 دقیقه است. به عنوان مثال اگر برای درس شیمی و با استفاده از جدول تناسب به عدد 5 ساعت رسیده اید این عدد به معنی 4 واحد 75 دقیقه ای می باشد. اگر عدد بدست آمده از جدول تناسب رُند نبود، آن را گرد کنید.
برای درسی مثل شیمی فهمیدیم که نیازمند 4 واحد مطالعاتی هستیم. بار دیگر به جدول برمی گردیم. با بررسی گام دوم می فهمیم که طبق اصل «مطالعه درس روز در همان روز» 2 واحد شیمی را از قبل در برنامه ی خود گذاشته ایم. بنابراین برای رسیدن به 4 واحد مطالعاتی که مطلوبه ماست، نیازمند اضافه کردن 2 واحد دیگر به برنامه هستیم.
این کار را برای سایر دروس نیز تکرار کنید و سپس واحد های مطالعاتی جبرانی را در طول هفته پخش کنید که در صورت جا ماندن از برنامه بتوانید آن را در نزدیک ترین فاصله ی ممکن جبران کنید.
مجموع ساعت مطالعه ی یک داوطلب شرکت کننده در آزمون سراسری در هر هفته برابر با 40 ساعت و میزان تست هفتگی برابر با 1000 عدد می باشد.
برنامه ریزی درسی شما اکنون کامل شده است ولی هر روز صبح پیش از شروع اولین واحد و برای هر واحد پیشرو، مبحث مطالعاتی، منبع و میزان تست را پیش بینی کنید. این کار مطالعه را فعال تر و شما در انجام آن واحد مصمم تر می کند.
موفق باشید